АНУ-Ираны мөргөлдөөн ба Газрын тосны зах зээлийн нөлөөлөл

2026 оны эхний улирлын байдлаар АНУ болон Ираны харилцаа сүүлийн хэдэн жилийн хамгийн эгзэгтэй цэгтээ хүрээд байна. Энэхүү хямрал нь Ираны дотоодод өрнөж буй эсэргүүцлийн жагсаал болон түүнийг дарах гэсэн засгийн газрын хатуу арга хэмжээнээс үүдэлтэй бөгөөд АНУ-ын засаг захиргаа хүний эрхийн асуудлаар Иранд цэргийн цохилт өгөх боломжтойг удаа дараа анхааруулж, бүс нутагт “USS Gerald R. Ford” тэргүүтэй хоёр дахь нисэх онгоц тээвэрлэгч бүлгээ илгээсэн нь байдлыг улам хурцатгав.

1.  Газрын тосны үнийн өсөлт ба “Эрсдэлийн нэмэгдэл”.  Мөргөлдөөн үүсэж болзошгүй нөхцөл байдлаас шалтгаалан газрын тосны үнэ сүүлийн 7 сарын хамгийн дээд түвшинд хүрээд байна. Одоогоор Brent төрлийн тос 72 ам.доллар, WTI төрлийн тос 67 ам.долларт хүрч өссөн бөгөөд үнийн энэхүү өсөлтийн 5-8 ам.долларыг шинжээчид “геополитикийн эрсдэлийн нэмэгдэл” (risk premium) гэж үзэж байна. Иран нь OPEC+ бүлгийн тав дахь том үйлдвэрлэгч (өдөрт 3.3 сая баррель) тул тус улсын экспорт зогсох нь зах зээлд шууд хомсдол үүсгэх аюултай.

2.  “Ормузын хоолойн стратегийн ач холбогдол ба нийлүүлэлтийн тасалдал”.  Дэлхийн нийт газрын тосны тээвэрлэлтийн 25%, шингэрүүлсэн байгалийн хийн (LNG) 20% нь дамжин өнгөрдөг стратегийн хамгийн чухал цэг болох Ормузын хоолойг Иран хааж болзошгүй гэх болгоомжлол зах зээлийг айдаст автуулаад байна. Хэрэв уг хоолой бүрэн хаагдвал дэлхийн эрчим хүчний нийлүүлэлтэд өдөрт 20 сая баррелийн дутагдал үүсэж, газрын тосны үнэ 100-150 ам.доллар хүртэл огцом өсөх эрсдэлтэйг BloombergNEF болон бусад банкны шинжээчид анхааруулж байна. Иран улс Ормузын хоолойд хяналтаа тогтоохын тулд нисгэгчгүй онгоц болон пуужингийн системийг туршиж байгаа нь энэхүү айдсыг бодит болгож байна.

3.  “Дэлхийн эдийн засагт үзүүлэх нөлөө ба Инфляцын дарамт”.  Газрын тосны үнийн өсөлт нь зөвхөн шатахууны үнээр хязгаарлагдахгүй бөгөөд дэлхийн эдийн засагт дараах сөрөг нөлөөг үзүүлэх эрсдэлтэй:

• Инфляцын нэмэгдэх: Олон улсын Валютын Сангийн (IMF) тооцоолсноор газрын тосны үнэ 1%-aар өсөх тутамд дэлхийн инфляц 0.3-0.4 нэгж хувиар нэмэгддэг. Энэ нь төв банкуудын инфляцыг бууруулах, бодлогын хүүг зөөлрүүлэх төлөвлөгөөг бүрэн нурааж, “Стагфляц” буюу эдийн засгийн зогсонги байдал ба үнийн өсөлт зэрэгцсэн хүнд нөхцөлийг бий болгох эрсдэлтэй.

• Тээвэрлэлтийн зардал өсөх: Ойрхи Дорнодоос чиглэсэн ачаа тээврийн даатгалын хураамж болон танкер хөлөг онгоцны түрээсийн зардал (өдрийн 75,000 ам.доллар хүртэл) огцом нэмэгдэж байгаа нь олон улсын нийлүүлэлтийн сүлжээнд “автомашин, электроник, хүнс” зэрэг бүх төрлийн бараа бүтээгдэхүүний өртгийг өсгөж байна.

• Төсвийн алдагдал: Газрын тос импортлогч орнуудын хувьд валютын гарах урсгал нэмэгдэж, төсвийн алдагдал зузаарснаар хөгжиж буй орнуудын эдийн засагт өрийн дарамт үүсэх аюултай.

4.  “Дипломат хэлэлцээ ба Ирээдүйн хүлээлт”.  Одоогоор АНУ болон түүний холбоотнууд Олон улсын эрчим хүчний агентлагийн (IEA) стратегийн нөөцөөс (SPR) газрын тос зах зээлд нийлүүлэх замаар үнийг тогтворжуулах боломжийг судалж байна. Гэсэн хэдий ч энэхүү нөөц нь зөвхөн богино хугацааны (2 сар орчим) шийдэл юм. Хөрөнгө оруулагчид 2-р сарын 26-нд Женевт болох АНУ-Ираны гурав дахь шатны дипломат хэлэлцээрийн үр дүнг анхааралтай ажиглаж байна. Хэрэв талууд “түр хэлэлцээр” байгуулж, Иран цөмийн хөтөлбөрөөсөө ухарвал зах зээл дэх үнийн хөөсрөл хурдан арилна. Эсрэгээрээ, хэлэлцээр амжилтгүй болбол дэлхийн санхүүгийн зах зээл томоохон цочролд хүргэх боломжтой.

Эх сурвалж: The Guardians